Baliti sa among baryo

Name: Mary Cherry Rusiana

Grade & Section: 12-Sartre

Si Ante Cherry Morales, 42 anyos, nagpuyo sa Barangay Panaytayon, Purok-6, Agusan del Norte. Igsoon siya sa akong mama ug adunay duha ka anak.

Matud pa ni Ante Cherry, sa panahon nga dalaga pa siya, adunay dako kaayo nga baliti diri sa among lugar. Tungod sa kadako ug katingalahang hitsura niini, gitawag gyud ang among lugar og Baliti. Sa una, bugnaw kaayo ang palibot, ug matag udto, manggawas ang mga dagkong isda sa sapa. Subra ka langdong ang among barangay presko ang hangin ug malinawon ang palibot. Apan usa ka adlaw, miabot ang tag-iya sa basakan. Giingon niya nga ang baliti kuno mao ang hinungdan sa iyang kamalasan, busa gi-planohan niyang putlon kini. Wala gyud siya magdahom nga sukad sa iyang gibuhat, mas ni samot pa ang kamalas sa iyang kinabuhi. Matud pa ni Ante Cherry, nagsugod og kamatay ang pamilya sa tag-iya, ug nalugi ang ilang negosyo. Sukad sa pagputol sa baliti, nawala ang lamig sa hangin, wala nay isda nga magpakita sa udto, ug dili na ingon ka landong ang among barangay. Giingon pa ni Ante Cherry nga nabulahaw ang mga namuyo sa baliti mga engkanto ug dewata nga kaniadto naghatag og panalangin ug kinabuhi sa lugar. Nasuko sila tungod sa pagputol sa kahoy nga ilang gipuy-an. Sukad niadto, mura gyud daw og nausab ang dagan sa kinabuhi sa mga tawo sa ilang baryo

Ang bal-bal sa baryo

Name: Mary Cherry Rusiana

rade & Section: 12-Sartre

Si Timotheo Aquiatan, 72 anyos, nagpuyo sa Barangay Panaytayon, Purok-6, Agusan del Norte papa sa akong mama ug lolo nako. Kini iyang kaagi, gitawag kini nga Bal-bal sa ilang baryo.

Si Lolo Timotheo, o tawagon nalang natong Tatay Tunying, usa ka residente sa Gensan katong ulitawo pa siya. Sa edad nga 17 anyos, nakaagi na siya og bal-bal. Ang bal-bal isa kini nga lamang-lupa nga ang punterya ang mga patay na tao, og kusog pod ni sila manglamat, matod pa ni Tatay Tunying.

Namatay ang mama ni Tatay Tunying, og gabii na niabot sa ilang panimalay ang patay nga lawas sa iyang mama. Samtang nagkabisy ang pamilya ni Tatay Tunying, gipabantayan sa iyang papa ang patay nga lawas sa iyang mama.

Natingala si Tatay Tunying nganong bantayan paman ang patay. Didto nagsugod ang kuryoso sa utok ni Tatay Tunying, og dali-dali siyang nangutana sa iyang ate:

“Ate, nganong bantayan paman ang lawas sa patay?”

Ni tubag ang ate ni Tatay Tunying og miingon:

“Kay naay balbal sa atong lugar.”

Mas nakuryoso pag-ayo si Tatay Tunying ug nangutana:

“Unsay balbal?”

Ni tubag dayon ang iyang maguwang:

“Ang balbal isa ka mananap na dili ingon nato. Ang punterya mao ang patay nga lawas. Lamaton ka nila gamit ang bani (lawas sa saging). Ilang gamiton ang bani para himuong lawas sa patay, og ang tinuod nga lawas ilang kwaon og kan-on.”

Sa pagkabalo ni Tatay Tunying sa maong balbal, sukad adto dili na niya biyaan ang mga patay nga lawas nga gilamayan.

Ang Binuhi na gusto napod mag pa buhi: Sigbin

 Name: Mary Cherry A, Rusiana

Grade & Section: 12-sartre

Siya si Digna J. Aquiatan, 65 anyos, inahan sa akong mama og nagpuyo kini sa Barangay Panaytayon, Purok-6, R.T.R., Agusan del Norte.Kini nga kaagi iyaha ni na experience 15 anyos pa lang jud siya, og kini nga tuig buhi pa ang iyahang kuya nga si Jojo. Si kuya Jojo silbing Lolo na nako siya. Og sayo namaalam ang akong Lolo Jojo sa edad nga 24 tungod sa iyang binuhi.

Bata pa lang ang akong Lola Digna, daghan na siyag madunggan nga sulti-sulti sa ilang kasilinganan nga si Lolo Jojo kay naay gibuhì nga dili sama sa iring og iro dili normal sa panan-aw sa ubang tao. Kini usa ka "sigbin". Nitongtong og 16 anyos ang akong Lola Digna, ginasugo na silang magtugway sa ilang kanding sa kalubihan. Samtang nagtugway ang akong lola, gibati siya og kaihion. Sa walay pagduhaduha, og tungod kay wala poy mga balay didtong dapita, milingkod lang siya sa kilid og nangihi. Natingala siya nganong naa na sa iyang tapad ang ilang kanding nga gitugway man niya didto sa pikas kalubihan, pero wala kini pansina sa akong lola og nagpadayon kini sa pag-ihi. Samtang nangihi siya, natingala siya kay ang kanding nagduko og nagtutok sa iyaha. Pero wala gihapon ni pansina sa akong lola og nagpadayon sa pag-ihi. Pagkahuman niya og ihi, nidiretso na siya og uli. Sa pag-uli daw niya, gisulti niya sa iyang mama nga ang kanding nga iyang gitugway ganiha nagduko og nagtutok sa iyaha. Nikatawa lamang ang iyahang mama og nisulti, “Binuhi to sa imong maguwang.” Si Lola Digna natingala, “Kanding, Ma?” pangutana niya sa iyang mama. Og ningisi kini og balik og nisulti, “Dili, sigbin.” Sukad ato, dili na motugway ang akong lola sa kalubihan. Sa pagtungtong sa akong Lola Digna sa edad nga 19 anyos, nipanaw na ang akong Lolo Jojo sa edad nga 24. Sukad niadto, wala nay nakita og nadungog nga sigbin sa among barangay. Ako lang pod ning idugang ang akong kaagi. Katong niaging buwan, natingala ko nganong naa may itom nga kanding sa luyo sa among balay nagtutok lang kini sa akoa og murag gusto moduol. So dali-dali kong niadto sa akong papa aron mangutana og naa pa bay kanding sila Ante Tata, og nisulti ang akong papa, “Wala na, gi-ihaw na namo.” Didto nanindawt ang akong mga balahibo og dali-dali nakong gisulti sa akong papa ang akong nakita. Nigawas dayon siya og nagdala og sundang. Ako, dali-dali nga niadto ila Lola Digna aron magpabanyos og holy water. Samtang gisulti nako sa akong Lola Digna ang akong nakita, niingon siya: “IKAW ANG GIBALIKAN OG GUSTO SYA SA IMOHA MAGPABUHI KAY AKO SYANG GIBALIBARAN.”

Strength, Sacrifice, and Love: The Story of Jenelyn Albores Integro

 Name: Mary Cherry Rusiana

Grade & Section: 12-Sartre

Some people walk through life quietly, but their footsteps leave echoes of inspiration. Such as the life of Jenelyn Albores Integro a mother, a daughter, a sister, and above all, a fighter. She is a woman who has faced storms with a smile and carried heavy burdens with a light heart, always thinking first of her three beloved children. To those who know her, she is not only important she is unforgettable. Her kindness, her joy in simple things, and her unwavering strength make her a source of hope and admiration.

Jenelyn was born on July 22, 1987, in Purok-1 Basilisa, Agusan del Norte. Growing up in a large family with ten siblings four girls and six boys she learned early what it meant to share, to sacrifice, and to survive. Her parents, Jessica Albores and Jenny Integro, raised their children in a life that was far from easy.

Even as a young child, Jenelyn carried responsibilities beyond her years. By grade three, she was already student cworking, balancing her studies with small jobs just to make ends meet. Her childhood was a patchwork of school lessons and hard labor, of laughter shared with siblings and the quiet determination to rise above poverty. She carried that determination all the way to college, proving that resilience could outshine hardship.

Jenelyn’s life has never been free from trials. She spent years away from her family, working in distant places. The loneliness cut deep, especially when she was sick and had no one nearby to care for her. Yet she endured, driven by the thought of giving her family a better life.

Financial struggles were also a constant companion. In high school, she washed clothes every weekend to earn a hundred pesos a day. Sometimes, she accompanied others to the capitol for errands, bringing home two hundred pesos. In college, she made art projects for classmates to earn money for her own school needs. Each sacrifice was a stepping stone toward her dream.

Her greatest battle began in January 2024, when she was diagnosed with stage 4 breast cancer. What could have broken another person only revealed her true strength. She faced chemotherapy with courage, adjusted her lifestyle, and embraced positivity, determined not to let the illness define her.

Despite the hardships, Jenelyn never let go of her dreams. One of her simple yet heartfelt goals was to own a "karinderya", a small eatery where she could provide food for others and stability for her family. More than ambition, it reflected her nurturing spirit she has always been someone who provides, who cares, and who serves with love.

Jenelyn’s educational journey is a story of persistence and sacrifice. She graduated from elementary school in 2000 and completed high school in 2004. She then pursued her college studies at Urios University, where she graduated in 2009 with a degree in Bachelor of Science in Commerce. Despite financial struggles, she pushed through and became a proud self-made professional.For a young girl who once scrubbed laundry to pay for projects, these milestones were nothing short of victories.

Her determination bore fruit in several achievements. She graduated from college despite financial hardships and went on to work in a government office. She also excelled in various fields: in high school, she won second place in a regional journalism competition (editorial cartooning), and later in her career, she received recognition such as the PhilRice Exemplary Performance Award. Moreover, she became a licensed Civil Service Professional passer an achievement that opened doors to opportunities and validated her hard work.

Each award and recognition was more than a title it was proof that determination can carve paths where there seem to be none.

From Jenelyn’s story shines a powerful lesson: life may test us, but it is in rising each time we fall that true strength is found. She teaches that struggles are not curses, but opportunities to discover courage within ourselves.

Her legacy lives in her children, who see in her a mother who never gave up, who fought through loneliness, poverty, and illness with laughter still on her lips. To her friends and family, she is remembered as someone who poured love into every corner of her life, whose spirit was as unbreakable as it was gentle.

Jenelyn Albores Integro is not just a name it is a story of resilience, love, and faith. Her life reminds us that even in the face of pain, we can choose joy; even in the shadow of fear, we can walk with hope.